NATURALIA

Krotkie opisanie o Magnesie [z kalendarza na Rok Pański 1749]

Magnes, dla wysokiey dzielności, dziwnych przymiotow y prerogatyw, cudem nazwany; tak dalece, że między innemi drogiemi Kamieniami prym otrzymać zasłużył, co y samo imię Magnes, wielkim rzeczom komparuiąc go, niby z ziemskiemi Potentatami świata paragonować świadczy [...].

Pospolicie iednak Kamień ten nazywa się Magnes, od Wynalazcy swego, niektorego Indyiskiego Pastuchy Magnes nazwanego, na pamiątkę, że przez niego Bog Wszechmogący dziw ten światu pokazać raczył takim sposobem: Czasu pewnego trzodę pasząc pomieniony Pasterz około gory Ida nazwaney, natrafił na iedno mieysce na ktorym tenże Kamień znaydował się, a maiąc w ręce kij u dołu żelazem, y obuwie na nogach podkowkami okute, dla sympatyczney Magnesa do żelaza inklinacyi, ani nogami, ani kiiem ruszyć niemogł, y niemaiąc sposobu wyratowania się z tamtego mieysca, obuwie z nog zrucić, y kii z ręku, zostawić musiał, y tak dopiero od mocy Magnesowey wolnym został. [...] Brusavolus iednak inną Historyą wynalezienia Kamienia przywodząc czyni relacyą, że Marynarze niektorzy nawiguiąc do Calecut, natrafili na minerały Magnesowe w Morzu ukryte, ktory mocą swoią gozdźie żelazne z Okrętow wyćiągnąwszy, ludźi z Okrętami mizernie potopił, dla uchronienia tedy takiego niebespieczeństwa, maiąc płynąć przez magnesowe mieysca, drewnianemi kołkami Okręty zbiiali, o czym u tegoż Autora wielu świadczy, ktorzy nawigacye swoie Uindyiskie do Calecut odprawowali. Pierwszy iednak sposob inwencyi tego Kamienia prawdziwszy pospolicie bydź powinien, nieżeli drugi. [...]

Chcąc zaś ćiekawego Czytelnika ułatwić w pytaniu o racyi takowey sympatyi żelaza do Magnesu y Magnesu do żelaza, rożnych w tym punkcie radziłem sie Authorow ktorych zdania tu do czytania przywodzę, między ktoremi rożni rożnie konkluduiąc, iedni czartowskim imposturom tę moc przypisowali, lecz to zdanie szczerey nieprawdzie podlega, ale raczey moc ćiągnienia, wszech rzeczy Stworcy przypisać koniecznie należy, ponieważ nietylko ta moc ćiągnienia temu Kamieniowi przyzwoita, ale też y innym rzeczom od Stworcy swoiego iest przydana,Iako o tym czyni relacyą Eusebius Norimbergensis z relacyi niektorego z Wyspy Zeilan nazwaney, około Azyi od aequatora o dziesięc gradusow ku Wschodowi leżącey, świeżo powracaiącego w latach podeszłego Przychodnia. Ten gdy na tey Wyspie przez długi czas przebywał, napadł raz (mowi): na dwoie ludźi na dwadzieścia krokow ieden od drugiego będących, ktorzy dwoie drzewa w ręku trzymaiąc iedno drzewo drugie taiemną iakąś mocą do śiebie ćiągnęło, tak dalece, że ie owi ludźie żadnym sposobem utrzymać nie mogli, potey, pokiey się przez gwałt do kupy niespoieły, lecz to iako tenże Author mowi stało się mocą niektorego źiela w srzodku owych pniakow będącego. Podobnąż relacyą inny Peregryn czynił, ktory przez długi czas w kraiach Indyiskich w Krolestwie Bengala nazwanym przy wrotach Rzeki Gangesu leżącym, bawiąc się, widział takie źiele ktore drzewa tak, iak Magnes żelazo, do kupy sprzęgało, u innych podobnych przykładow u rożnych naczytać się możesz Authorow.

Lecz wracam się do innych zdania Authorow, a nayprzod Thales Milesius ieden z siedmiu Mędrców Grecyi (o ktorym wspomina Arystoteles) dla tego że żelazo do siebie ćiągnie, żywym go bydź twierdzi y duszę temuż Magnesowi przydaie, dla tego iż widząc że Magnes przy żelazie odrzywia się, a między piłowanym proszkiem żelaznym, wigoru większego i mocy do ćiągnienia nabiera [...], lecz to zdanie że iest od Prawdy Filozofow dalekie, bo według Arystotelesa Kamienie żadnego wigoru czyli te pastwiska mieć nie powinny, więc też i życiem przynaymniey pospoiltym (iako drzewa) żyć niemogą. [...]

Konkludować należy, że moc ćiągnienia żelaza ab Authore rerum et influxu Caelorum naturze iego nadana; tak właśnie mowi Mathiolus, iako [...] ma moc ściągania Torpedo po naszemu Drętwik ryba morska, która chwytającemu Rybakowi rękę strętwioną sprawuie. Zkąd też Author komparuiąc tę rybę do magnesu, wszelkie podobieństwo in facultate ich czyni: bo iako ta ryba, czyli to ręką gołą, czyli też wędą zdaleka, lub strzałą z łuku wypuszczoną lub też czym innym dotchnięta, całego człowieka gnuśnym y niby strachem iakim przeraziwszy, iakby bezrozumnym czyni; tak też magnes, y z daleka będący, żelazo do siebie ciągnie, y onemu, podczas gdy dobry będzie, sowiey udziela cnoty [...].

A co się powiedziało o sumpatyi iego do żelaza, to też y o Antypatyi iego do niektorych rzeczy rozumieć się powinno, ktorych nie tylko ćierpieć nie może, ale też przy prezencyi ich wrodzoną cnotę swoię utracać musi, a nayprzod. Czostku żadnym sposobem znieśc nie może, tak dalece że sokiem iego natarty cnotę Magnesa utraćić musi; żywe srebro także wielce mu nieprzyyiazne. W ogień lub gorącą wodę włożony, naturalną cnotę utraca y oney iuż powetować nie może. Przy diamencie iednak Magnes położony, lubo doskonale swey cnoty nieutraca, w ćiągnieniu iednak nieiako omdlewa, y trzymaiąc żelazo puśćić ie musi, albo też przyłożony do zelaza, dla prezencyi dyamentu, chwytac go nie może. [...]

Kamieniowi temu (lubo y sam w iednym sobie ma przeciwne qualitates, iako się wyżey namieniło), sprzeciwia się ieszcze drugi kamień nazwany Theamedes w Ethiopii Gorach iako y Magnes, rodzący się. Tam albowiem są dwie Gory, na ktorych iedney magnes a na drugiey Theamedes, więc ludźie przez pierwszą gorę przechodzący buty maiąc podkute, postąpić niemogą y niby lgnąć muszą, opacznie zaś na drugiey gorze Theamedes dzieie się, bo przechodzący podkowkami, dostac na nogach nie mogą, ale prawie skacząc, przez antypatyą tego kamienia do żelaza, z gory uciekać muszą [...].

W tym tedy kamieniu widząc tak dziwne przymioty pogańska Zabobonność w Meczetach swoich w rożnych sztukach go używali, y tak w Alexandryi (o czym wspomina S. Augustyn) Magnesowe kamienie w Meczecie boszka Serapida w murach y sklepieniach wprawiali, zkąd mosiężne lub srebrne appartamenta żelazem gdzie niegdzie nieznacznie okute na powietrzu z wielkim podziwieniem patrzących, wiśieć zdawały się. Inni także Autorowie twierdzą że Turcy y Arabowie Kaplicę Machometa z wybornego Magnesu sklepić kazali, gdzie trumnę iego z wyśmienitey stali wyrobioną, na powietrzu w teyże Kaplicy niby cudem Bożym zawieszoną Turcy wenerowali. Toż samo y o innych wielu u tychże Poganow, Autorowie twierdzą.

Wielce dźiwne widzieliśmy tedy przymioty tego Kamienia w rzeczach podmieśięcznych ale też niemniey dźiwne w ćiele ludzkim skutki sprawuie. A nayprzod z wielu godnych Autorow assercyi Kamień ten w ludzkim ćiele trućizną się staie, bo używaiących melancholicznemi y Lunatykami czyni, waryacyą y szaleństwo sprowadza, a to dla grubego humoru, ktory z rożnych kruszczow, a naybardziey z żelaza ktore iest natury Melancholiczney, partycypuie, lecz to rozumieć się ma o Magnesie ktory iest prosto z między kruszczow lub źiemie brany, y nie preparowany czyli dobrze niewypłukany, taki zaiste, pomienioną trućiznę w sobie zamyka. Preparowany zaś Magnes wielce pomocny iest zdrowiu ludzkiemu, bo nayprzod strzały lub iakiekolwiek żelaza, z ćiała wyprowadza, przytchniety do rany prętszą do goienia czyni, puchlinę oddala gdy ztarty w napoiu dany będzie. Y wszelkie humory z żołądka pochodzące, bol głowy uśmierza, w napoiu z innym lekarstwem dany żołądek purguie y grube humory wyprowadza. Także oczy zbolałe goi, y chorobę ich ktora się nazywa Epiphora to iest płynienie łez z oczow preparowany utarty ustanawia, melancholią odpędza, y innym wiele chorobom bardzo pomocny. Przydaią także ćiż Autorowie, że partykuła mała Magnesu przez usta przepuszczona człowieka starego młodym czyni. Y dla tego Krol Zeylanu, naczynia wszelkie z Magnesu porobić kazał w ktorych mu potrawy gotowano y na pułmiskach z tegoż Kamienia robionych dawano ażeby ustawiczną młodośćią mogł się ćieszyć.


*

Yak Historyę Pisma Swiętego o Ionaszu Proroku, od Wieloryba pożartym i nazad wyrzuconym, mocą Magnesu ukazać

Nagotuy naypierw takowey wielkośći naczynie drewniane, albo ieżeli się podoba szklane, iakieby reprezentacya pomienioney Histoyi wyćiągała, potym z lekkiego drzewa dobrze pierwey wysuszonego, lub też z papieru urob dwie Statuy, Jonasza y Wieloryba, Wieloryba jednak z paszczą otwartą na pożarcie Jonasza gotową, spodem zdatnie łykiem, lub korą czyli korkiem podlep, żeby nieutonył, w ktorego brzuchu na drucie mosiężnym uwieś Magnesu sztukę, koniec iednak drutu przez grzbiet Wieloryba, dla ruszania Magnesu nieznacznie według potrzeby twojej ukaż. Jonasza także Statuę nieco tymże korkiem oblepioną iuż iuż tonącą przygotuy, ktorey głowę, lub ze stali urob, y ażeby nieuznano, kolorami przyfarbuy. Tak tedy przygotowane dwie Statuy położ w pomienionej miednicy wodą napełnioney. Obroć naypierwey na pomienionym drucie Magnes do żelaza stroną ową ktora zwykła odpędzać żelazo, natychmiast obaczysz Statuę Jonasza pływaiącą y od fali morskiej rzucaiącą się. A potym Magnes w Wielorybie stroną ktora żelazo ciągnie do siebie, a uyrzysz Jonasza statuę, prezencją Magnesa czuiącą z wielkim impetem w paszczę wieloryba wpływaiącą. Jeżeli zaś pragniesz Jonasza od Wieloryba znowu bydź wyrzuconym, odwroć stronę Magnesa żelazu nieprzyjazną, a natychmiast Jonasz z wieloryba z wielkim impetem wyrzucony będzie, y tak po kilka razy to czynić będziesz, pokiey ci się dla twoiei uciechy podobać będzie, z wielkim podziwieniem na to patrzących.

*

Chrystusa Pana po wodzie suchemi nogami chodzącego, S. Piotrowi iuż iuż tonącemu ratunek daiącego, przez Magnes reprezentować

Z iak najlekszej materyi wyrob dwie Statuy Zbawiciela Pana y Piotra Swiętego, Chrystusa P w podobieństwie po wodzie suchemi nogami prosto idącego. Piotra S. zaś iuż iuż tonącego z rozciągnionemi rękami. Na piersiach Piotra S. wyciągnionych, albo też do ktoregokolwiek kraiu lub szrzodka szaty, przypraw nieznacznie sztukę dobrego żelaza. To tedy nagotowawszy, postaw Miednicę lub wannę wodą napełnioną, w ktorą wstaw pomienione osoby, dobrze w przod pasami łykowemi lub korkiem podlepione, żeby na spod nieupadły, a natychmiast z żelaza urobione Chrystusa ręce poczuią Magnes na piersiach Piotra będący, y skrytą mocą swoią Chrystusa Statuę ciągnący; że przez wody morskie pospieszaiąc Chrystus Pan Piotra Swiętego ścisnąwszy z niebezpieczeństwa wolnym uczyni, co ieżeli sztuczniey reprezentować usiłuiesz, Chrystusa Statuę we szrzodku do nakłonienia y schylenia się sposobną uczyń, a tak z wielkim podziwieniem Historyą raz i drugi powtarzaiąc, Spektatorowi reprezentować możesz.

*

Statuę na łodzi, aby mogła pytaiącym się o przyszłych lub taiemnych rzeczach odpowiedzieć, tymże Magnesem ukazać

Nagotuy wannę lub inne naczynie wodą napełnione, w ktore łodkę z łyka urobioną włoż y na niey Statuę Człowieka reprezentuiącą, z drewna wyrobioną, szczecią aby sią wolno według potrzeby mogła obrocić przypraw, pod ktorey nogami położ kawałek żelaza, w ręce zaś wiosło; a w około wanny wyrysuy lub napisz cały Alphabet. Pytaiącemu tedy komukolwiek o iaką rzecz, niby prawdziwie wieszcząca Statua wiosłem robiąc po wodzie, do koło miednice lub wanny pływać będzie, y do tych tylko liter przystąpi, ktoreby według woli twoiey pytaiącemu, złożywszy litery na syllaby, a potym na słowa, respons dać mogły. Albowiem maiąc w ręce pod miednicą, lub wanną Magnes gdzie ci się podobać będzie pomkniesz go, za ktorym y łodka, dla żelaza na niey leżącego, z Człowiekiem pomknie się, z wielkim podziwieniem niewiadomym sekretu trudne kwestye indygituiąc.

*

Woysko liczne w batalii potykaiące sie tymże Magnesem ukazać

Potłucz na drobny proszek Magnes, ktory z żelaznym proszkiem pomieszay, drugi zaś Magnes na większe kawałki podziel, ażebyś wygodniey piechotę lub raytaryą zbroyną z dzidami mogł remonstrować, potym tenże proszek Magnesowym ułoż in formam iakiego licznego obszernego Woyska, na rogach skrzydła tegoż Woyska reprezentuiący, lub iak ci się będzie zdawało na mosiężney lub drewnianet tablicy. Tak tedy ułożywszy weś inny cały Magnes w lewą rękę y pod tablicą według twey woli Magnes pomykay a obaczysz że ow proszek za Magnesa pomykaniem się, rzucać się będzie, gdy raz umknie się, drugi raz wracać się będzie, na czas na ziemie upadnie, a naczas z ziemie nagle porwie się, raz wzdrygaiąc się, drugi raz ieden drugi persekwituiąc, niby prawdziwe podczas batalii woysko reprezentuiąc się, za odwroceniem pod tablicą przeciwną lub przyiazną stroną Magnesa, oczy spektatora ukontentuiesz.

*

Kozły skaczące y rogami tryxaiące sie, ukazać

Z Papieru uformuy dwa kozły, ktore łykowatemi skurkami podlepiwszy w wodę ie włożysz, dobrze pierwey ustawiwszy żeby się nieobaleły. Jeżeli tedy chcesz tryxaiące się Kozły Spektatorowi ukazać, przywiąż do łyka Magnesy tak, żeby ieden Kozieł miał Magnes przeciwną stroną do drugiego Kozła przyiazny Magnes maiącego, odwrocony; lub też tak, przypraw Magnesy obudwom Kozłom żebyś ie nitką lub drutem trzymaiąc, mogł łatwo, gdy potzreba będzie, odwrócić, a natychmiast za odwroceniem twoim Magnesu przyiazną stroną Kozły tryxać się, a za przeciwną, od siebie odskakiwać będą, według sympatyi, lub antypatyi Magnesu do punktow polarnych drugiego Magnesu.

*

Naostatek proch Magnesowy na żarzyste wągle włożony straszne widowiska w domu tym pokazuie, y cały niby walący się wydaie, temu zaś dziwować się niepotrzeba, gdyż ten Kamień, iako z natury melancholiczny, tak też y humory melancholiczne przez dym swoy w ludziach zwykł poruszać, że takie straszydła w oczach ich przez imaginatywę obiiaią się.

*

Są y inne, oczy ludzkie kontentuiące igrzyska; iako to Orły y insze ptaki po powietrzu lataiące, statuy chodzące y pląsy odprawuiące; Ryby, Łabędzie, Gęsi, Kaczki pływaiące, lub do wody idące, karty papierowe po ścianie z podziwieniem pomykaiące się, y na nich ręce piszące, sekreta patrzącym promulguiące; ktore ze swoią własną industryą ukazać łatwo możesz, tu ie dla szczupłości mieysca nie wspominam.